பெயர்
வேலணை என்ற பெயர் வேல், அணை (கரை சேர்தல்) ஆகிய தமிழ்ச் சொற்களிலிருந்து வந்ததாகக் கருதப்படுகிறது. முருகப்பெருமானின் வேல் இங்கே கரை சேர்ந்ததாக ஊர் மரபு கூறுகிறது.
அமைவிடம்
வேலணை, வேலணைத் தீவில் அமைந்த ஒரு கிராமம். இத்தீவு ஊர்காவற்றுறைத் தீவு என்றும் அழைக்கப்படுகிறது; ஒல்லாந்தர் காலத்தில் லைடன் எனப் பெயர் பெற்றிருந்தது. இக்கிராமம் இலங்கையின் வட மாகாணத்தின் யாழ்ப்பாண மாவட்டத்தில், யாழ்ப்பாணத்திலிருந்து ஏறத்தாழ 6 கி.மீ. தென்மேற்கே உள்ளது. தீவு பெரும்பாலும் சமதரையானது; அதன் உயர்ந்த இடம் ஏறத்தாழ 15 மீ. பரப்பளவு ஏறத்தாழ 36 சதுர கி.மீ. பாக்கு நீரிணை தீவைச் சூழ்ந்துள்ளது.
அயல் கிராமங்கள்
அல்லைப்பிட்டி, மண்கும்பான், சரவணை, புளியங்கூடல், சுருவில், நாரந்தனை, கரம்பொன், ஊர்காவற்றுறை ஆகிய கிராமங்களுடன் வேலணை இத்தீவைப் பகிர்ந்துகொள்கிறது.
மரபுரிமை
சாட்டி கடற்கரைக்குத் தெற்கே ஏறத்தாழ 1 கி.மீ. தொலைவிலுள்ள சாட்டி தொல்லியல் களத்தை 2009 முதல் தொல்லியலாளர்கள் ஆய்வு செய்து வருகின்றனர். வரலாற்றுக்கு முந்திய காலம் முதல் இடைக்காலச் சீன வணிகக் காலம் வரையிலான பொருட்கள் இங்கே கண்டெடுக்கப்பட்டுள்ளன. ஏறத்தாழ 3,400 ஆண்டுகள் பழமையான மனித எச்சங்களை 2024 இல் ஆய்வாளர்கள் அறிவித்தனர்; யாழ்ப்பாணக் குடாநாட்டில் உறுதிப்படுத்தப்பட்ட முதல் வரலாற்றுக்கு முந்திய மனித எச்சங்கள் இவை என விவரிக்கப்படுகிறது.
மக்கள்
சேர் வைத்திலிங்கம் துரைசுவாமி (1874–1966) வேலணைத்தீவில் பிறந்தவர். 1936 முதல் 1947 வரை இலங்கை அரசாங்க சபையின் மூன்றாவது சபாநாயகராகப் பணியாற்றினார்; 1945 இல் வேலணை மத்திய கல்லூரியை நிறுவினார்.